Czy można się bronić przed rekompensatą, powołując nadużycie prawa?
Autor: radca prawny Iwona Rohloff · Kancelaria prawna Prometheus Legal Office · Stan prawny na 13 października 2026 r.
Jako reguła ogólna - nie. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że sąd krajowy nie może odmówić zasądzenia stałej kwoty ani jej ograniczyć, powołując się na ogólne zasady krajowego prawa prywatnego. Dotyczy to również przypadków drobnych kwot i krótkich opóźnień. Od wyroku C-209/25 z 1 października 2026 r. sąd może oddalić żądanie wyłącznie wtedy, gdy wierzyciel nadużywa prawa Unii - a to wymaga dowodu dwóch łącznych warunków.
W skrócie
C-78/22 (4.05.2023): zakaz odmowy zasądzenia i miarkowania ryczałtu na podstawie ogólnych zasad prawa krajowego.
C-279/23 (11.07.2024): nie wolno oddalać żądania z powodu nieznaczności opóźnienia ani niewielkiej kwoty długu.
C-209/25 (1.10.2026): oddalenie dopuszczalne tylko przy nadużyciu prawa Unii przez wierzyciela - element obiektywny i subiektywny łącznie.
Argument z art. 5 k.c. stracił oparcie jako reguła ogólna.
Realne linie obrony pozostały - ale są to zarzuty co do przesłanek, nie co do słuszności.
Czy sąd może obniżyć rekompensatę, uznając jej naliczenie za nadużycie prawa?
Nie na podstawie ogólnych zasad krajowego prawa prywatnego. Trybunał w sprawie C-78/22 uznał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 2011/7/UE stoi na przeszkodzie temu, by sąd krajowy odmówił zasądzenia stałej kwoty albo ją ograniczył w oparciu o takie zasady. Artykuł 5 k.c. jest właśnie taką ogólną zasadą.
A jeżeli opóźnienie było jednodniowe, a faktura bardzo niska?
To nie zmienia oceny. W wyroku C-279/23, wydanym na pytanie polskiego sądu, Trybunał uznał za niezgodne z dyrektywą oddalanie żądania ze względu na nieznaczność opóźnienia lub niewielką kwotę długu. Ryczałt przysługuje nawet wtedy, gdy jest wyższy niż sama zaległość.
Czy wyrok C-209/25 otworzył drogę zarzutowi nadużycia?
Tylko wąską. Wyrok C-209/25 nie przywraca art. 5 k.c. - zakaz z C-78/22 nadal obowiązuje. Trybunał sięgnął po ogólną zasadę prawa Unii zakazującą nadużyć i postawił dwa łączne warunki: obiektywny (mimo formalnego spełnienia warunków cel przepisów nie został osiągnięty) i subiektywny (wola uzyskania korzyści przez sztuczne wywołanie tych warunków).
W pkt 39 wyroku Trybunał wymienił okoliczności, które same w sobie nadużycia nie dowodzą: nieznaczność opóźnienia, wniesienie innych pozwów w podobnych okolicznościach, ustanie współpracy kilka lat wcześniej i przejęcie wierzyciela przez niewiarygodne finansowo przedsiębiorstwo. Sąd ma też zbadać, czy wierzyciel, latami tolerując opóźnienia, nie zrzekł się dobrowolnie ryczałtu albo nie przyznał w sposób dorozumiany, że opóźnienia nie było (pkt 21).
Jakie zarzuty pozostały dłużnikowi?
Przede wszystkim te, które dotyczą przesłanek roszczenia, a nie jego słuszności:
Brak transakcji handlowej - np. druga strona nie działała jako przedsiębiorca.
Brak opóźnienia - zapłata nastąpiła w terminie albo termin nie nadszedł.
Wąsko dopuszczalny jest też zarzut nadużycia prawa Unii przez wierzyciela (C-209/25) oraz zarzut dobrowolnego zrzeczenia się ryczałtu - oba wymagają dowodu konkretnych faktów, a nie oceny proporcji.
Dlaczego wcześniejsze wyroki polskich sądów mówiły inaczej?
Bo zapadały przed wyrokami Trybunału. Przez lata część sądów oddalała żądania ryczałtu przy kaskadach drobnych faktur, powołując art. 5 k.c. Po wyrokach C-78/22 i C-279/23 taka praktyka nie ma oparcia w prawie unijnym, a sądy krajowe mają obowiązek wykładni zgodnej z dyrektywą. Starsze orzeczenia trzeba czytać z tą datą w tle.
Podstawa prawna i orzecznictwo
Art. 10 ustawy z 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1790).
Wyrok TSUE z 4 maja 2023 r., C-78/22 (ALD Automotive) - zakaz odmowy zasądzenia lub ograniczenia ryczałtu na podstawie ogólnych zasad krajowego prawa prywatnego.
Wyrok TSUE z 11 lipca 2024 r., C-279/23 - niedopuszczalność oddalenia żądania z powodu nieznaczności opóźnienia lub niewielkiej kwoty długu.
Wyrok TSUE z 1 października 2026 r., C-209/25 (Premium Food Kebab) - sąd może oddalić żądanie ryczałtu tylko wtedy, gdy wierzyciel narusza ogólną zasadę prawa Unii zakazującą nadużyć; potrzebne są łącznie element obiektywny i subiektywny.
Uchwała SN z 11 grudnia 2015 r., III CZP 94/15 - rekompensata bez wykazywania faktycznie poniesionych kosztów.
Materiał ma charakter informacyjny i przedstawia stan prawny na 13 października 2026 r.. Nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Ocena konkretnego stanu faktycznego wymaga analizy dokumentów.
Materiał opracowała radca prawny Iwona Rohloff · Stan prawny na 13 października 2026 r.
PROMETHEUSLEGAL OFFICE